Барысаў. Будынак былой Вялікай сінагогі.

У самым цэнтры Барысава, на вуліцы III Інтэрнацыяналу, стаіць будынак, які захоўвае памяць аб цэлай эпосе ў жыцці горада. Сёння ён аддадзены пад офісы і гандлёвыя памяшканні, і толькі уважлівы погляд заўважыць у яго строгіх формах абрысы некалі велічнага храма. Гэта - былая Вялікая сінагога, сведка росквіту яўрэйскай абшчыны і трагічных старонак гісторыі XX стагоддзя.

Архітэктурны шэдэўр пачатку стагоддзя.

Будынак быў узведзены ў 1912 годзе (некаторыя крыніцы таксама паказваюць 1913 год) і па праве лічылася адной з лепшых і найбуйнейшых сінагог ва ўсёй Мінскай губерні. Яе вялікія памеры дзівілі ўяўленне сучаснікаў - толькі плошча першага паверха складала 483 квадратных метра. Архітэктура сінагогі, выкананая ў духу неакласіцызму, была не проста манументальнай, але і вытанчана дэкараванай.

Галоўны фасад будынка ўпрыгожвалі высокія арачныя вокны, а цэнтральнае круглае акно было запоўнена цудоўным вітражом у форме зоркі Давіда - сімвала юдаізму і яўрэйскага народа. Пілястры і багаты дэкор завяршалі гэтае ўрачыстае аблічча, якое рабіла сінагогу архітэктурнай дамінантай і сапраўдным упрыгожваннем горада.

Сэрца яўрэйскай абшчыны.

Будаўніцтва такога маштабнага культавага збудавання было не выпадковасцю. У пачатку XX стагоддзя Барысаў быў адным з цэнтраў яўрэйскага жыцця на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Паводле перапісу 1897 года, з 15 тысяч жыхароў горада яўрэі складалі больш за палову - каля 7,7 тысячы чалавек, а да 1910 года колькасць абшчыны перавысіла 10,6 тысячы.

У горадзе дзейнічала больш за 10 малельных дамоў, працавалі талмуд-тора (рэлігійная школа) і прыватныя вучылішчы, але менавіта Вялікая сінагога стала галоўным духоўным цэнтрам для мясцовых іўдзеяў. Тут кіпела не толькі рэлігійнае, але і грамадскае жыццё абшчыны, якая славілася сваім гандлем лесам і хлебам з Рыгай і паўночным Прычарнамор'ем.

Гады ліхалеццяў і страта аблічча.

Рэвалюцыя і рушыўшая за ёй савецкая антырэлігійная кампанія нанеслі па суполцы зруйнавальны ўдар. Ужо ў 1920-я гады сінагога была разрабавана і зачынена. У 1930-я гады будынак быў перададзены пад працоўны клуб, што цалкам змяніла яго функцыю. Хадайніцтвы яўрэйскага пралетарыяту аб перапрафіляванні будынка былі задаволеныя без прамаруджання.

Аднак самы вялікі ўрон архітэктурнаму абліччу быў нанесены ў 1962 годзе. Падчас так званай «рэканструкцыі» будынак быў цалкам перабудаваны і абязлічаны. Другі паверх надбудавалі, вокны першага паверха расцясалі, змяніўшы іх першапачатковую форму, але самае страшнае - быў цалкам знішчаны ўвесь знешні дэкор. Зніклі пілястры, арачныя вокны і тая самая ўнікальная вітражная зорка Давіда, якая была душой фасада. Пасля гэтай варварскай перабудовы ў былой сінагозе доўгія гады размяшчаўся спачатку гарадскі Дом піянераў, а затым - Дом дзіцячай і юнацкай творчасці.

Забыццё і новае жыццё.

Памяць аб габрэйскім мінулым Барысава на дзесяцігоддзі апынулася пад забаронай. Толькі ў 1990-я гады, ужо ў незалежнай Беларусі, яўрэйская абшчына пачала працэс адраджэння, узняўшы пытанне аб вяртанні культавых будынкаў. Аднак вярнуць былое аблічча вялікай сінагозе аказалася немагчыма.

У канцы 2015 года будынак, які ўжо мала чым нагадвае храм, быў выстаўлены на аўкцыён. Сёння ён выкарыстоўваецца як гандлёвы цэнтр з офіснымі памяшканнямі. Нішто ў яго сучасным абліччы не выдае былую веліч. Ад унікальнага помніка архітэктуры пачатку XX стагоддзя засталіся толькі сцены, а яго найбагацейшая гісторыя схавана пад пластом найпозніх перабудоў і камерцыйных шыльдаў.

Тым не менш, для ўсіх, хто ведае гісторыю Барысава, будынак па адрасе вуліца III Інтэрнацыяналу, 49 застаецца нямым сведкам складанага і шматграннага лёсу горада. Ён нагадвае пра час, калі Барысаў быў важным цэнтрам габрэйскай культуры, пра трагедыю Халакосту, які знішчыў большасць яго жыхароў, і пра эпоху бяспамяцтва, якая сцёрла з твару горада яго архітэктурныя сімвалы.

Сёння гэты будынак - не проста гандлёвая кропка, а помнік гісторыі, які мы страцілі як архітэктурны аб'ект, але абавязаны захаваць у нашай калектыўнай памяці.