Камена. Камень "Варацішын крыж".

У некалькіх дзясятках кіламетраў ад Мінска, у ціхай вёсцы Камена, хаваецца адзін з самых загадкавых і малавядомых шырокай публіцы помнікаў старажытнарускай эпіграфікі. Мясцовыя жыхары называюць яго проста "камень", але для гісторыкаў і краязнаўцаў гэта "Барысаў камень" або "Варацішын крыж" - унікальны артэфакт XII стагоддзя, звязаны з імем легендарнага полацкага князя Барыса Усяслававіча.

Вонкава глыба больш за ўсё нагадвае гіганцкі звон ці велізарны валун незвычайнай формы. Яе вышыня, якая бачная над паверхняй зямлі, складае каля трох метраў, аднак, на думку даследчыкаў, гэта толькі вяршыня айсберга. Асноўная частка маналіту сыходзіць глыбока ў грунт, што спараджае мноства пытанняў: ці то камень «рос» тут стагоддзямі, паднімаючыся з нетраў, ці то, наадварот, павольна апускаецца ў мяккую глебу, выносячы з сабой таямніцы мінулых эпох.

Галоўная каштоўнасць "Варацішына крыжа" - не ў яго памерах, а ў надпісах і сімвалах, высечаных на яго гранітнай паверхні. Як і на іншых Барысавых камянях, тут выразна бачны глыбокі чатырохканцовы крыж - галоўны сімвал хрысціянства, які прыйшоў на гэтыя землі ў X–XI стагоддзях. Побач з крыжам старажытны майстар высек кірылічны надпіс. Тэкст звернуты да Бога і змяшчае просьбу аб дапамозе - такія малітоўныя пасланні былі тыповыя для таго часу.

Лічыцца, што ўстаноўка падобных камянёў была ініцыяваная полацкім князем Барысам Усяслававічам, які кіраваў у пачатку XII стагоддзя. Па адной з версій, камяні служылі своеасаблівымі "паганскімі абеліскамі", якія князь пераасвячаў у хрысціянскую веру, змагаючыся са старажытнымі культамі. Па іншай - яны пазначалі мяжы уладанняў, гандлёвыя шляхі або былі помнікамі, ўзносілі малітву да нябёсаў за здароўе княскага роду. У любым выпадку, сёння "Варацішын крыж" з'яўляецца найважнейшым рэлігійным і гістарычным артэфактам.

Асаблівасць каменя ў Камена заключаецца ў яго надпісы. Згодна з расшыфроўкамі даследчыкаў, слова "Варацішын" паказвае на імя чалавека - магчыма, Вараціша (або Вараціслава), якому або па чыім ўказанні мог быць прысвечаны гэты помнік. Гэта робіць яго не проста княжацкім знакам, а, магчыма, памінальным або межавым знакам канкрэтнай асобы, што сустракаецца радзей, чым стандартныя княжацкія камяні.

Доўгі час камень знаходзіўся пад пагрозай знікнення. У савецкія гады многія падобныя валуны расколвалі на будаўнічы матэрыял для падмуркаў дамоў і дарог. "Варацішыну крыжу" пашанцавала ацалець. Магчыма, сваю ролю адыграла яго масіўнасць і тое, што большая частка груды схаваная пад зямлёй - гэта абцяжарвала спробы яго раскалоць. Сёння помнік стаіць у асяроддзі прыватнай забудовы і патрабуе беражлівых адносін.

Пры поглядзе на "Варацішын крыж" ахоплівае дваістае пачуццё. Гэта моц прыроды, складзеная ў граніце. З іншага - далікатнасць гісторыі, бо надпісы XII стагоддзя схільныя эрозіі, і калі не закансерваваць іх, яны могуць знікнуць назаўжды. Вёска Камена жыве сваім жыццём, а старажытны камень працягвае несці сваю маўклівую вахту, нагадваючы нам пра тое, што гісторыя не заўсёды пішацца ў летапісах - часам яна высечана на камені.