Зябкі. Млын Рафаіла Ітмана.

У вёсцы Зябкі Глыбоцкага раёна стаяць трохпавярховыя цагляныя драбы. Калісьці тут гулі механізмы, працавалі дзясяткі людзей, а прадукцыя сыходзіла аж да Заходняй Польшчы.

Як гэта пачыналася

1920-я гады. Гэтыя землі ў складзе Польшчы. Мясцовы прадпрымальнік Рафаіл Ітман вырашаецца на смелы праект - пабудаваць не проста млын, а паўнавартасны прамысловы комплекс. Праект замоўлены ў нямецкіх інжынераў - яны славіліся якасцю і надзейнасцю.

Ітман ўклаў сур'ёзныя грошы. Побач з галоўным корпусам з'явіліся піларама, кузня, склады, жыллё для работнікаў. Гэта быў аўтаномны кластар, дзе ўсё працавала як адзіны механізм.

Галоўная асаблівасць - газагенератар ў склепе. Ён працаваў на драўніне і торфе, выпрацоўваючы гаручы газ. Гэты газ прыводзіў у рух рухавік, а той - праз сістэму рамянёў і шківаў - перадаваў энергію на ўсе паверхі.

Збожжа падымалі наверх механічным ліфтам. Там яго чысцілі, сушылі, сартавалі. Затым па жолабах яно паступала да жорнаў на другім паверсе. Гатовая мука спускалася ўніз, дзе яе фасавалі ў мяшкі.

Сяляне прывозілі збожжа - частку пакідалі як аплату за памол. Так Ітман назапашваў вялікія партыі тавару і адпраўляў іх па чыгунцы ў Вільню, Варшаву, Гданьск і нават за мяжу.

Жыццё вакол млына

Для навакольных вёсак гэта быў эканамічны цэнтр. Тут працавалі дзясяткі чалавек - мужчыны, жанчыны, падлеткі. Пры млыне адкрылася крама, кузня, нават школа. У святы ладзілі кірмашы прама ля сцен.

Ітмана паважалі - ён плаціў своечасова і сачыў за парадкам.

Пералом - 1939 год

З прыходам савецкай улады млын нацыяналізавалі. Ітман знік - хутчэй за ўсё, рэпрэсаваны. Але вытворчасць не спынілася - дзяржаве патрэбны быў хлеб.

У вайну аб'ект, верагодна, выкарыстоўвалі для патрэб нямецкай арміі. Пасля вызвалення абсталяванне яшчэ працавала. У 1950-60-х млын перавялі на электрычнасць - гэта працягнула яму жыццё.

Але да 1970-м буйныя элеватары зрабілі такія прадпрыемствы нерэнтабельнымі. У сярэдзіне 1980-х млын спыніўся канчаткова. Абсталяванне вывезлі ў металалом.

Зараз будынак павольна руйнуецца. Абрынуліся перакрыцці, пустыя вокны, іржавыя бэлькі. У падвале - былое месца газагенератара - ціха і цёмна.

Але каркас трымаецца. Адгадваюцца контуры складоў і піларамы. Прырода вяртае сваё: трава на сценах, гнёзды ў шчылінах.

Гэта месца - не проста руіны. Гэта памяць пра эпоху, пра працу, пра людзей. Нямецкі праект, габрэйскі капітал, сялянская праца, савецкая нацыяналізацыя, вайна, забыццё - усё ў адным будынку.

Калі не ўмяшацца, праз 20-30 гадоў застанецца толькі куча камянёў. Але пакуль можна прыйсці, пастаяць, пачуць цішыню і ўявіць, як калісьці тут кіпела жыццё.