Карма. Сядзібны комплекс Дорыя-Дзерналовiчэй Стэфанава-Сарск

На паўночным усходзе Гомельшчыны, у гарадскім пасёлку Карма, хаваецца ад старонніх вачэй помнік сядзібна-паркавай архітэктуры мяжы XIX-XX стагоддзяў. Гэта былы фальварак шляхецкага роду Дорыя-Дзерналовiчэй (герба "Любіч") - адзіны з іх уладанняў у Беларусі, які захаваўся да нашых дзён.

Гісторыя сядзібы пачалася з дынастычнага шлюбу: дачка пана Быкоўскага, якому Карма належала з 1565 года, выйшла замуж за прадстаўніка роду Дорыя-Дзерналовiчэй. Менавіта ён вырашыў пабудаваць на ўскраіне мястэчка ўласную рэзідэнцыю. У канцы XIX стагоддзя маёнтак "Стэфанава-Сарск" (па некаторых дадзеных, названае так у гонар Стэфана Дзерналовiча) перайшло да Аляксандра Дзерналовiча, пры якім комплекс дасягнуў свайго росквіту.

Архітэктурнай дамінантай ансамбля з'яўляецца двухпавярховы сядзібны дом з цэглы. Яго галоўны фасад упрыгожаны стылізаваным порцікам з васьмі паўкалонаў і сіметрычнымі бакавымі рызалітамі. Цэнтральная частка будынка акцэнтавана дэкорам з люнетамі над вокнамі. У адрозненне ад многіх дваранскіх гнёздаў, якія служылі толькі для пражывання, маёнтак у карме было шматфункцыянальным вытворчым комплексам. Акрамя панскага дома, у яго ўваходзілі крупадзёрка, вадзяны млын з нафтавым рухавіком і парк. У 1905 годзе тут пабудавалі крухмальны завод, а ў 1912-1914 гадах яго пераабсталявалі пад спіртзавод, закупіўшы абсталяванне ў Еўропе.

Лёс сядзібы пасля рэвалюцыі 1917 года тыповы, але толькі збольшага. Маёмасць нацыяналізавалі, аднак комплекс не быў закінуты: прамысловыя карпусы працягвалі выкарыстоўваць па прызначэнні. Набытае пры Дзерналовiчах абсталяванне прапрацавала без малога 80 гадоў - аж да закрыцця спіртзавода ў 1996 годзе. Сядзібны дом пасля вайны ратавалі сацыяльныя функцыі: да 1955 года тут быў дзіцячы дом, затым - сярэдняя школа. На жаль, пазней будынак прыстасавалі пад склады, што не спрыяла захаванню інтэр'ераў.

Сёння былы сядзібны комплекс Дорыя-Дзерналовiчэй - гэта не толькі двухпавярховы асабняк, але і руіны вытворчых цэхаў, фрагменты парку і берагавая зона мясцовага вадаёма. Усё гэта разам з прылеглай тэрыторыяй займае каля двух гектараў. Ансамбль з'яўляецца жывым сведкам эканамічнай моцы дарэвалюцыйных латыфундый і прыкладам таго, як прагматычны падыход да спадчыны ў савецкі час (стопрацэнтнае выкарыстанне будынкаў) дазволіў данесці да нас унікальную дваранскую сядзібу прамысловага тыпу. Нягледзячы на статус гісторыка-культурнай каштоўнасці і неаднаразовыя заклікі да аднаўлення, комплекс паступова прыходзіць у заняпад, чакаючы новага ўладальніка або інвестара, які падорыць яму другое жыццё.