Грандзічы. Гродзенская крэпасць, форт № 13.

Форт № 13 - самы маленькі і загадкавы з фартоў Гродзенскай крэпасці, апошняй крэпасці Расійскай імперыі. Размешчаны ў лясным масіве каля вёскі Грандзічы, менш чым за 7 км ад Старога замка, непадалёк ад Нёмана.

Указ аб будаўніцтве новай крэпасці ў Гродне быў зацверджаны імператарам Мікалаем II 4 жніўня 1912 года. Па першапачатковым плане меркавалася ўзвесці 13 фартоў, 23 апорных пункта і мноства дапаможных збудаванняў, уключаючы адкрытыя батарэі, парахавыя склады, аэрадром і дарогі. Гродзенская крэпасць павінна была стаць самым сучасным на той час абарончым збудаваннем Расіі.

Стратэгічнае значэнне крэпасці вызначалася некалькімі задачамі: перашкода Санкт-Пецярбург-Варшаўскай чыгункі і шашы ад Аўгустава на Ліду, захаванне перапраў праз Нёман, садзейнічанне наступу ва Усходняй Прусіі. Камендантам крэпасці быў прызначаны генерал-лейтэнант М. Кайгародаў - малодшы брат першага будаўніка фортаў.

На будаўніцтва крэпасці вылучаліся значныя сродкі: у 1912 годзе - 204 000 рублёў, у 1913-м - 3 746 000, у 1914-м - 5 000 000, у 1915-м - 7 000 000 рублёў. Аднак гэтых грошаў аказалася недастаткова: толькі адзін форт №4 каля вёскі Стральчыкі каштаваў 2 300 000 рублёў па цэнах 1913 года.

Форт №13 быў самым маленькім з усіх: у ім меркавалася размясціць усяго адну прыладу, якая павінна была прастрэльваць «літоўскі» кірунак. Яго асноўнай задачай з'яўлялася прыкрыццё Гродна з паўночнага напрамку. Да 1915 годзе тут паспелі пабудаваць бруствер і развітую галерэйную сістэму пад ім.

У 1915 годзе, калі германскія войскі пачалі адціскаць рускую армію, форт стаў арэнай разлютаваных баёў. Яго абаранялі два палкі 57-й пяхотнай дывізіі Асавецкага корпуса і дружыны апалчэння. 3 верасня 1915 года, пры адступленні расійскіх войскаў, форт быў падарваны ваенным інжынерам капітанам П. В. Бацюшкіным, які яго і будаваў.

За пакіданне пазіцый каменданта Кайгародава пазней абвінавацілі ў недахопе зацятасці. У 1920 годзе, падчас савецка-польскай вайны, руіны форта штурмавала кавалерыйская дывізія пад камандаваннем Гая.

Сёння форт № 13 уяўляе сабой руіну, цікавую для агляду як частка фартыфікацыйных збудаванняў эпохі Першай сусветнай вайны. Паколькі форт так і не быў дабудаваны, па яго развалінах можна адсачыць прынцыпы ўзвядзення падобных збудаванняў пачатку XX стагоддзя.

Форт уключаны ў турыстычныя маршруты, у тым ліку веласіпедны маршрут «Крэйдавыя горы» №412 і маршрут «Гродзенская крэпасць» №416. Пры падтрымцы Еўрасаюза тут абсталяваны месцы адпачынку, пабудаваны альтанкі і навес для ровараў. Унутры разбураных бетонных сцен за 100 гадоў утварыліся сталакціты, якія ператварылі форт у аналаг карставай пячоры.

Знайсці форт нескладана: ён размешчаны ля ачышчальных збудаванняў каналізацыі Гродна, побач з канцавым прыпынкам тралейбусаў №8 і №2 ля Гродзенскага камбіната будаўнічых матэрыялаў. Ад павароту да ачышчальных збудаванняў у лес вядзе дарога, па якой да форта не больш за 200 метраў. Каардынаты: 53.738809, 23.810353.