Глыбокае. Мемарыяльная калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года

У цені векавых дрэў на старых могілках Капцёўка ў Глыбокім (Віцебская вобласць) узвышаецца незвычайны помнік. На першы погляд, гэта проста старая каменная калона, увянчаная вялікім бусліным гняздом. Але для жыхароў горада і гісторыкаў гэта не проста архітэктурная форма, а жывы сведка эпохі, калі паняцці свабоды і грамадзянскай супольнасці былі ў цэнтры палітычнага жыцця Еўропы.

Каардынаты помніка: 55.1393, 27.7057. Дабрацца сюды можна падчас любой агляднай экскурсіі па горадзе, бо калона стала адным з неафіцыйных сімвалаў Глыбокага.

Прывід страчанай свабоды.

Гісторыя гэтай калоны сыходзіць каранямі ў канец XVIII стагоддзя - пераломны момант для беларускіх зямель. Да 1795 года, калі ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай тэрыторыя сучаснай Беларусі канчаткова ўвайшла ў склад Расійскай імперыі, Глыбоччына была часткай гэтай вялізнай дзяржавы - Рэчы Паспалітай.

3 мая 1791 года надзвычайны сойм Рэчы Паспалітай прыняў дакумент, які павінен быў выратаваць краіну ад заняпаду і палітычнага крызісу. Гэта была Канстытуцыя - першы ў Еўропе і другі ў свеце (пасля Канстытуцыі ЗША) асноўны закон дзяржавы. "Закон Урадавы" (поўная назва дакумента) абвяшчаў падзел уладаў, адмяняў праславутае "liberum veto" (права любога дэпутата блакаваць рашэнне сейма), якое паралізавала працу парламента, і ўзмацняў цэнтральную ўладу.

Для магнатаў і прагрэсіўнай шляхты гэта падзея стала промнем надзеі. У гонар такога знамянальнага палітычнага акта па ініцыятыве патрыятычна настроеных вяльможаў у розных кутках краіны пачалі ўзводзіць мемарыяльныя калоны. Такая калона з'явілася і ў Глыбокім. Яна стала сімвалам абнаўлення, надзей на моцную і справядлівую дзяржаву, дзе правы мяшчан і шляхты будуць абароненыя законам.

Таямніца, накрытая стагоддзямі.

На жаль, да нашых дзён не дайшлі дакладныя звесткі пра тое, хто менавіта быў ініцыятарам устаноўкі калоны ў Глыбокім. Гісторыкі мяркуюць, што гэта маглі быць прадстаўнікі ўплывовых родаў, якія валодалі гэтымі землямі, - напрыклад, Радзівілы або Корсакі, якія славіліся сваім лібералізмам і падтрымкай рэформаў. Застаецца загадкай і тое, што першапачаткова вянчала гэтую калону. Магчыма, гэта была пазалочаная сфера, якая сімвалізуе дзяржаўнасць, або фігура рыцара з гербам, ці проста лаканічная капітэль.

Час не пашкадаваў першапачатковае аблічча манумента. Гістарычныя буры пранесліся над Глыбокім: падзелы Рэчы Паспалітай, войны XIX стагоддзя, рэвалюцыі, Другая Сусветная вайна. Сама Канстытуцыя 1791 года праіснавала нядоўга - ужо ў 1792 годзе супраць яе выступіла Тарговiцкая канфедэрацыя пры падтрымцы Расійскай імперыі, і краіна зноў пагрузілася ў смуту, якая скончылася стратай дзяржаўнасці.

Новыя гаспадары.

Ішлі гады, мяняліся эпохі і ідэалогіі, а калона стаяла. Паступова яна страціла свой першапачатковы палітычны сэнс для новых пакаленняў, але не знікла з твару зямлі. Мясцовыя жыхары бераглі яе як частку роднага пейзажу, як нямога сведку даўніны.

А потым калона здабыла новых "жыхароў". На яе вяршыні, нібы на спецыяльна падрыхтаваным пастаменце, звілі гняздо буслы. Для беларусаў бусел - свяшчэнная птушка, сімвал сямейнага шчасця, урадлівасці і вернасці роднаму дому. Так старажытны камень, які захоўвае памяць аб канстытуцыйных рэформах, арганічна ўпісаўся ў жывы народны міф.

Сёння фатаграфія калоны з бусліным гняздом упрыгожвае многія турыстычныя буклеты і сайты, прысвечаныя славутасцям Беларусі. Гэта дзіўнае спалучэнне: далікатнае, але мірнае жыццё на фоне суровага каменя, які сімвалізуе бурнае мінулае.

Мемарыяльная калона ў Глыбокім - гэта не проста славутасць. Гэта мост паміж эпохамі, напамін пра тое, што нават самыя вялікія палітычныя ідэі могуць быць разбураныя, але памяць пра іх, захаваная ў камені, застаецца жыць, ахутваючыся новымі легендамі і становячыся часткай прыроды. Гледзячы на гэтую калону, дзе буслы кормяць птушанят, разумееш: гісторыя працягваецца.